Posts Tagged ‘galas’

Opracował Jerzy Czerwiński.

W dzisiejszych czas coraz częściej odchodzi się od tradycyjnego sposobu obchodzenia i przeżywania Świąt Bożego Narodzenia, a tradycja nie podtrzymywana szybko ginie, jeśli nie zostanie utrwalona choćby opisem. Świątniczanie mają to szczęście, że pod koniec XIX wieku dyrektor miejscowej szkoły ludowej, Karol Chlebowski1, podjął współpracę z krakowskim etnografem, Sewerynem Udzielą i sporządził dla niego wiele szkiców i notatek dotyczących ówczesnego życia i zwyczajów miejscowej ludności. Notatki te pozwolę sobie poniżej szeroko zacytować, tym bardziej, że Chlebowski w ujmujący sposób przedstawia zwyczaje świątniczan.2

Poniższy opis, zwłaszcza dotyczący wieczerzy wigilijnej, jest też w pewnym stopniu sprawdzianem na ile rodzinne tradycje są podobne do tu opisanych.

Wigilia

Wigilia Bożego Narodzenia. Ta odwieczna osada ślusarzy, wiążąca swój początek według podania z panowaniem królowej Jadwigi, przedstawia jak zresztą i wszędzie może we wigilię ruch niezwykły. Już od wczesnego ranka roi się jak w ulu się na placu targowym. Tu zakupują Świątniczanki pulchne i smaczne kukiałki od piekarza z Golkowic lub wielkie strucle z Podgórza przywiezione; tam znów gromadnie osaczono górala sprzedającego śliwki i gruszki suszone; tuż obok dobijają targu o masło, serki i jaja, a szczebiotliwe Ochojnianki i Rzeszotarzanki trzymają się w cenie, bo wiedzą, że wigilia to ich żniwo; dziś dopiero wezmą za nabiał, ile same zechcą. Tam okoliczny wieśniak złoży znów całe stosy gałązek jodłowych i świerkowych, które na centy wiązkami sprzedają do umajenia chat wewnątrz. Opodal jeży się cały las jodełek, a dobre matki według zamożności zakupują to większe, to mniejsze dla dzieci, które chyba cały rok by płakały, gdyby które z nich „sadu” nie miało, bodaj kosztem kilku centów piernikami, orzechami i jabłkami ozdobionego i kolorowymi świeczkami oświetlonego. A jakiż dopiero ruch widać po klepach, a jaki po domach! Lecz wkrótce milkną promienie słońca na nieboskłonie i wnet zmierzcha się w chatkach, jakby na złość ruchliwym gosposiom, które głośno wyrzekają, na nielitościwe słońce, co nie zważając na ich niedokończoną jeszcze robotę, schowało się gdzieś za Mogilanami. Trudno jednak narzekać, bo inne światła się pokazują i trzeba myśleć o wieczerzy! Wszak wszystko czeka jej niecierpliwie, a dzieciaki dawno już ściany umyły, drzewko przystroiły i już by oświetlić pragnęły takowe, aby mu się przypatrzeć, jak świetnie wygląda. Wreszcie i matka już kończy gotowanie i białym obrusem zasłany słomą i sianem stół nakrywa. Hola, tedy, będzie wieczerza! – podskakuje wygłodzona dziatwa, bo to dziś był post nie lada: mało co pożywić się dano!

Uklęka ostatecznie wszystko do pacierza, a na ostatku gospodyni, która położywszy chleb, strucle i opłatki na stole, westchnęła głęboko i modli się gorąco o szczęście dla rodziny, która ją im uboższa chatka, tem liczniej otacza kołem, bo to mówią, tak już Pan Bóg daje!

Po odmówionych pacierzach łamią się domownicy opłatkiem zaczynając od najstarszej osoby, po czym dzieci całują rodziców w ręce, a ci życzą wszystkim dobrego zdrowia i szczęśliwego doczekania drugiej „wigilii”.

Następnie usiadają i jedzą:

a) groch z perłówką (kaszą);

b) paluszki z makiem (kluski);

c) galas z chlebem lub sam (galas to jest gęsty żur z gotowanych śliw i gruszek suszonych);

d) chleb, struclę i kołacze po kawałeczku.

W domach uboższych piją przed wieczerzą po kieliszku wódki, a po wieczerzy po szklance piwa. Zaś oprócz powyższych potraw spożywają też w domach zamożniejszych rozmaicie przyprawione ryby, potem jabłka i orzechy, a piją wino. Po wieczerzy zapala dziatwa świeczki na drzewku i wyśpiewuje wesołe kolędy. O północy, a względnie o ½ 12tej sunie wszystko na „pasterkę”.

Warto tu jeszcze wspomnieć do licznych ozdobach choinkowych, wykonywanych z dostępnych materiałów, jak choćby tradycyjne świątnickie karmeliki czyli cukierki owinięte w biała bibułę i kolorowy staniol. Były także kupowane w Krakowie szklane bańki, bo tak w Świątnikach zwano te ozdoby dziś powszechnie określane „bombkami”. Zapalanie choinki było wielkim przeżyciem zwłaszcza dla dzieci tym bardziej, że był to czynność jednorazowa, przeznaczona na Wigilię. Palenie otwartego ognia świec na drzewku choinkowym wiązało się z zachowaniem szczególnej ostrożności. Z potrwa wigilijnych najbardziej charakterystyczny dla Świątnik jest wspomniany galas, czyli potrawa wykonana z gotowanych suszonych owoców (głównie śliwki, jabłka, gruszki). Tradycyjnie było 4-6 (w zależności od zamożności) postnych potraw wigilijnych.

Święto Narodzenia Pańskiego bywa tu nader poważnie obchodzone. Sklepy nie otwierają się wcale w tym dniu, na ulicach pusto i cicho, a tylko w kościele i po domach rozbrzmiewają wesołe kolędy. Dopiero wieczorem wychodzą niektórzy z młodych na przechadzkę lub do znajomych, ale starsi przestrzegają nawet i wieczorem, by tak wielkiego święta nie złamać.

We św. Szczepana dopiero występują tu w całej pełni uroczystości kolędowe! Już po sumie wychodząc z kościoła, pokazuje młodzież, że zwyczaj posypywania się święconym owsem i tutaj nie zaginął. Ruchliwsi próbowali już na chórze i w zakrystyi swej zręczności w celowaniu w twarz, a teraz przed kościołem znają już zupełną swobodę, więc rzucają to na siebie wzajemnie, to na przechodzące dziewczęta. Po południu gromadzą się kolędnicy u swoich przywódców i odbywają się próby, czy wieczorne przedstawienia dobrze im się udadzą.

Jakoż zaledwie się zmierzchnie, wylega na ulice cały rój kolędników z latarniami, a osada przedstawia widzowi coś fantastycznego! Muzyki, śpiewy, stroje, latarnie, nawoływanie się wzajemne, to wszystko jak przy budowie wieży Babel. Ucho rozróżnić nie może na ulicy, co gdzie śpiewają, co kto woła, bo proszę: tu przed domem Słomki, zamożnego kupca, przygrywa jedna grupa z miejscowej orkiestry, obok u sąsiada śpiewają Bartose, u sąsiada drugiego kolędują co innego trzy dziewczęta maleńkie, tuż niedaleko przychodzą chłopcy z Kubą i znów słychać inne kolędy nieopodal wyśpiewuje dwóch chłopców swoje: „Jezus malusieńki”, a tam w rynku śpiewają znów swe kolędy chłopcy, co chodzą z Maryjką. Za tymi grupami biegają tłumy małych widzów i nawołują się wzajemnie, padając od czasu do czasu plackiem po śliskiej drodze, to ten to owa, a wtenczas płacz potłuczonego dopełnia obrazu w tym kalejdoskopie kolędowym.

Lecz zbliżmy się do jednej z tych grup i zapoznajmy się z ich zwyczajami, a mianowicie zacznijmy od małych dzieci w wieku 6-14 lat. Zobaczymy tu trzy dziewczątka, czasem dwie tylko, z których jedna trzyma latarnię, a druga kantyczki. Chodzą one z Kolędą – czyli jak mówią po kolędzie. Takich grup złożonych osobno z dziewcząt po 2-3, a osobno z chłopców ugania się po wsi kilkadziesiąt. Są to przeważnie dzieci biedniejsze, ale można spotkać tu i dzieci z domów zamożniejszych. Tylko że pierwsze idą wszędzie kolędować, a drugie śpiewają tylko pod domami krewnych i znajomych i to więcej dla rozrywki, niż dla otrzymania jakiego datku.

Takka grupa przyszedłszy pod okna pewnego domu, przyświeca do okna latarnią, a jedna z nich mówi: „Przystępujemy tu do tego domu zakolędować?” Jeśli otrzymują odpowiedź przychylną lub żadnej, to zaczynają kolędę: „Najświętsza Panienka, gdy porodzić miała” lub inną i dotąd śpiewają zmieniając kolędy, dopóki im ktoś z domowników wyniesie parę centów np. 2-5 ct. Tu jednak gospodarze w domu pytają się lub przez okno starają się poznać, od kogo to są dzieci, bo krewnemu lub chrześniakowi to dają więcej, np. 10 ct. Po otrzymaniu datku dziękuje dziatwa, albo krótko: „Bóg zapłać!” lub też śpiewa: „Za kolędę dziękujemy, szczęścia zdrowia winszujemy, byście byli szczęśliwymi oraz błogosławionymi – na świecie żyjąc!”. Ale gdy datek był mały, np. 2-3 centy, to odbiegają mali kolędnicy od okna nic nie rzekłszy i pędzą dalej.

Gdy ktoś odmówi takim kolędnikom przez okno, aby nie kolędowali, to może się narazić na usłyszenie niemiłych epitetów, zwłaszcza od wyrostków źle wychowanych. To też mało jest takich domów, gdzieby nie rozmieniono na centy bodaj guldena lub korony, aby możliwie obdarzyć bodaj po 2-3 ct małych natrętów i nie obrazić ich odmową. Chodzą jednak i więksi, a tym już centy nie wystarczą.

Kolęda z muzyką. Takich muzyk chodzi tu zwykle trzy, a każda grupa składa się z 4 muzykantów i jednego śpiewaka, który nosi kantyczki i zaczyna kolędy. Taka grupa przyszedłszy pod okna śpiewa zwrotkę kolędy: „Wśród nocnej ciszy” lub innej, a drugą zwrotkę grają i znów trzecią śpiewają bez muzyki itd. na przemian. Grają i śpiewają jedną lub nawet więcej kolęd dotąd, dopóki im ktoś nie wyniesie kolędy. W domach zamożniejszych dają im po koronie lub więcej, a niej zamożni wynoszą po 20, 30 i 40 centów. Do chat ubogich nie chodzą oni kolędować. Czasem zapraszają ich do izby i częstują wódką, piwem, winem lub herbatą. W takim razie grają i śpiewają i tu jeszcze. Odchodząc czy to spod okien, czy z izby, dziękują za otrzymaną kolędę śpiewając:

Za kolędę dziękujemy…”

Z Bartosem (tak mówią) chodzą we św. Szczepana i w dniach następnych. Chodzi zwykle sześciu starszych chłopców, a ich kolędowe imiona przybrane są: Bartos, Stach, Maciek, Walek, Szymek i Anioł. Pierwsi pięciu ubrani są za pasterzy w kożuchy odwrócone wełną, przepasani powrósłami ze słomy, a na głowie mają kapelusze przystrojone wstążkami z kolorowego papieru. Szósty z nich, anioł, ubrany jest w komże białą, a na głowie ma złocistą koronę i nosi on dzwonek i maleńką szopkę, w której widać wewnątrz porozlepiane obrazki przedstawiające: Dzieciątko Jezus, Maryę i Józefa, aniołów i pasterzy. Szkopka ta ma kształt kościółka z trzema wieżami i zrobiona jest z tektury i papieru kolorowego napuszczonego oliwą, aby mu nadać przeźroczystości. Pod środkową wieżą u dołu jest od frontu wydrążenie, w którym porozlepiane są wyżej wspomniane obrazki, a z boku tego wydrążenia pali się mała wstawiona tam świeca.

Szopka ta jest mała tak, że chłopiec nosi ją w jednej ręce i nie jest do pokazywania lalek, bo takiej tu nie noszą. Lecz wracajmy do naszych pasterzy.

Otóż wieczorem wychodzą oni z domu, gdzie mieszka ich przewodniczący Bartos i idą najprzód do domów bogatych, a potem do chat uboższych. Gdy mają wchodzić do izby, to anioł pierwej zadzwoni dzwonkiem, a wszyscy wtedy pochwaliwszy we drzwiach Pana Boga, wchodzą i kładą się zwyczajem pasterzy na podłodze, tylko anioł staje gdzieś na uboczu. Następnie następuje odśpiewanie na role i przedstawienie całej „Pastorałki”, która była wydawana drukiem przez Zgromadzenie Księży Misjonarzy z Krakowa.

Inną, tzw. „Pastorałkę Góralską” odgrywają tu chłopcy poprzebierani za pasterzy w kożuchy, przepasani powrósłami, w czapkach baranich lub w kapeluszach papierowymi wstążkami ustrojonych, z laskami (kostur) w ręce. Tylko anioł jest ubrany, jak w poprzedniej „Pastorałce” opisałem i ma dzwonek ale szopki nie nosi. Przedstawienie to nazywają, że chodzą z Kubą, bo tu pastuch Kuba znów jak w poprzedniej „Pastorałce” Bartos główną odgrywa rolę.

Dawniej miewali oni ze sobą turonia (w kożuch przebrany i z kozią głową, na kiju się podpierający silny chłopak skakał, udając turonia), ale dzieci się lękały, więc zakazano tego w gminie przedstawiać.

Z Maryjką chodzą we święty Szczepan, w Nowy Rok i w następne niedziele aż do Gromnic. Chodzą chłopcy w wieku 12-16 lat, stosownie poprzebierani i nimi jedna dziewczyna (Maryjka):

Maryjka ubrana jest biało i nosi dużą, zwiniętą lalkę na rękach, przedstawiającą dzieciątko, która porusza, jak to czynią matki, gdy dziecię płacze; Anioł ubrany w białą komżę i ma koronę na głowie, a w ręku dzwonek; Król ubrany jak rycerz z szablą przy boku, z szarfami ze złocistego papieru przez piersi i z koroną na głowie; Minister starszy i młodszy stoją zawsze obok króla i są podobnie do niego ubrani, tylko zamiast korony, mają hełmy z tektury oblepione złocistym papierem; Józef z siwą brodą, w długiej kapocie, z laską w ręce (broda z lnu lub konopi); Żyd w jupicy również z brodą, przepasany skręconą chustką w sobolej czapce na głowie oraz Pastuch ubrany w kożuch przewrócony do góry wełną i przepasany powrósłem, z baranią czapką na głowie.

Podłaźnicy. W Nowy Rok od północy chodzi 6-8 młodych ludzi, najczęściej wolnego stanu „podłazić”, tj. „podsypować” (pyta się bowiem sąsiadka drugiej: Podlazł was kto? Dużo ich było? Coście im dali?). Jeden z nich idzie na czele z latarnią, drugi niesie gałązki dębowe, a inni mają w kieszeniach owies, drobne orzechy i cukierki. Gdy wejdą do domu, śpiewają jakąś kolędę, a potem winszują tak: „Winszujemy Wam wszystkiego dobrego na ten Nowy Rok! Żebyście mieli pełno w oborze, w komorze, na kołku, we worku. Niechaj się Wam rodzi pszenica jak rękawica, bób jak żłób, groch wielki i kasza! Wiwat Polska nasza!”. Gospodarz częstuje ich wódką, winem lub herbatą, a gospodyni przynosi chleb i masło lub kiełbasę, a czasem kołacz na przekąskę. Wychodząc rzucają owsem, orzechami i cukierkami razem w gospodarza i na gospodynię, a jeśli w domu jest córka, to ją najobficiej obsypują, zwłaszcza kawalerowie. Jeśli pomiędzy podłaźnikami znajduje się jej narzeczony, to przyjęcie tych gości bywa sutsze i dłużej się bawią, a cukierków i orzechów więcej też podłaźnicy sypią po izbie i sprzętach i domownikach. Odchodząc winszują jeszcze raz nowego Roku i zatykają gałązkę dębową ze stragarz, aby w tym domu wszyscy byli zdrowi jak dęby (datków nie przyjmują prócz napitku i poczęstunku).

Gwiazda. Wieczorem w święto Trzech Króli chodzi trzech chłopaków starszych lub ludzi żonatych z „gwiazdą”. Jeden z nich idzie naprzód z gwiazdą, tuż przed nim lub obok drugi z latarnią, a trzeci ma „Kantyczki”. Gwiazda ma kształt zwykłej czwororożnej gwiazdy. Uklejona jest z różnokolorowego papieru, napuszczonego oliwą, a wewnątrz pali się świeca. Przytwierdzona zaś jest ta gwiazda do długiej laski u góry i wsadzona jest tak, że się na tej lasce obraca.

Chodzą owi kolędnicy od domu do domu, zaczynając od najbogatszych. Przyszedłszy popod okna, śpiewają jedną z kolęd, a skoro im wyniosą jaki datek – 10 do 20 ct. to przyśpiewają jeszcze zwrotkę lub dwie z innej kolędy, po czem mówi jeden głośno: „Winszujemy obywatelom zdrowia, szczęścia i wszystkiego dobrego – przy tym Nowym Roku.”

Jeśli ich zaproszą gdzie do izby, aby ich poczęstować, to kolędują dalej i winszują w izbie, a nie na dworze. Ale to mało się trafia – chyba u krewnych lub tam, gdzie się bawi wesołe towarzystwo, a chcą sobie przedłożyć zabawę kosztem takiego gwiaździarza np. tutejszy (metrowy, mały) policyant, człowiek niezwykle naiwny, który chodzi z gwiazdą. Jego bowiem zachowanie się, sposób wyrażania się wyższym stylem itp. wartają śmiechu. Toteż tacy bawiący się młodzi ludzie z upragnieniem czekają rychło policyant (przydomek Łabuś) przyjdzie z gwiazdą, a by się nim nacieszyć. Chodzi on osobno po kolędzie z muzykantami jako śpiewak, a wtenczas gdzie zajdzie potrzeba kleci on na poczekaniu i wiersze, jak np. tu w szkole miejsce miało. Gdy już po odkolędowaniu każde z nas wynosiło po kilka groszy Łabusiowi, wyszedł i p. Rychel, a by mu też coś rzucić. Na to p. policyant nie namyślając się wiele improwizuje: „Winszujemy panu Rychlemu, szczęścia, zdrowia i fortuny, długiego życia i młodej żony, w każdym kątku po dzieciątku, a na piecu dwoje! W oborze, w komorze, na kołku, niech się panu Rychlemu wszędzie fortuni!”. To wygłosiwszy był tak rad z siebie, że nie wiedział, którędy się z piętra schodzi i omalże oknem nie wyskoczył, nie mogąc do drzwi na schody trafić.

Więcej nie odbywa się tu nic takiego, coby zaznaczyć jeszcze wypadało. Ze szkopką tu nie chodzą taką, w której lalki pokazują. W prawdzie przychodzili tu ze wsi okolicznych z taką szopką, lecz nie mogli wytrzymać konkurencji z miejscowymi kolędnikami i najczęściej bez szopki stąd poszli, więc zaprzestali jakoś odwiedzać Świątniki.

Z czasem jednak szopki zagościły w Świątnikach i stopniowo zaczęły wypierać kolędowanie poprzez odgrywanie pastorałek. Po II wojnie światowej organizowano konkursy szopek przy Izbie Regionalnej oraz w kościele parafialnym. Dziś kolędnicy chodzący po domach pojawiają się już bardzo rzadko. Przy szopkarzach świątnickich Nie można wspomnieć o Stanisławie Słomce (zm. 2017), który wykonał liczne szopki w tym m.in ruchomą szopkę do kościoła parafialnego poruszająca zarówno tematykę historii Polski, jak i loklanych świątnickich tradycji.

Szopka krakowska Stanisława Słomki z elementami fasady świątnickiego kościoła (fot. Marcin Mikuła)

Szopka ruchoma Stanisława Słomki (2011 r.)

Przypisy:

1 Patrz artykuł: Świątnickie szkoły, część pierwsza.

Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Dokumentacja Kontekstowa Kultur, I/201/Rkp

Reklamy