Opracował Jerzy Czerwiński.

Pierwszym tematem jakim się zajmę jest nazwa miejscowości – jak była i jaka jest.  Porównam teorie opracowane przez innych badaczy tego zagadnienia z wynikami moich własnych badań. W nawiasach [] będę podawał oryginalną pisownie nazwy miejscowości.

Nazwa Świątniki pochodzi od funkcji, jaką pełniła ta miejscowość w średniowieczu, tj. obsługi katedry na Wawelu (w tym pomoc podczas liturgii, dzwonienie, oprowadzanie pielgrzymów i stróżowanie katedry i skarbca). Osoby wykonujące te czynności nazywano świątnikami (łac. sanctuarii). Wiadomo również, że w średniowieczu osada ta nosiła nazwę Górki. Źródła pochodzenia tej nazwy można się tylko domyślać – zapewne osadę tak nazwano od falistego ukształtowania terenu. Śmiałą teorię na temat tej nazwy zaproponował regionalista Witold Szczygieł sugerując, że nazwa może mieć coś wspólnego z kopcami tudzież kurhanami. Jednakże brak jest na to dowodów, a o jedynych kopcach z tamtych czasów wiadomo tylko ze wspomnianego poniżej opisu Jana Długosza, który jednak wspomina tylko o kopcach granicznych.

Najstarsze znane materiały pisane podają nazwę Świątniki w roku 1389. Przytoczę tutaj fragment tego tekstu:

Swachna, Virchoslaua de Swatnik partem ipsarum in Ochonin pro X mar. Stasconi de Ochonin Sixstouicz vendiderunt,

co tłumaczy się, że Święchna i Wierzchosława ze Świątnik sprzedały swoją część w Ochojnie 10 marca Staszkowi Sykstowiczowi z Ochojna. Cytat ów pochodzi z najdawniejszych ksiąg sądowych krakowskich z lat 1374-1390.  Można zadać pytanie, czy aby na pewno chodzi o dzisiejsze Świątniki Górne, a nie o Świątniki Dolne koło Gdowa, jednak wspomnienie tutaj pobliskiego Ochojna daje tą gwarancję. Z resztą to nie jedyny cytat,w którym pada słowo „Światniki”

Również sądowe księgi grodzkie wspominają o Świątnikach [Svąthnyky] w sprawie z roku 1455 o nielegalny wyrąb dwóch dębów w przygranicznych Rzeszotarach przez kmiecia świątnickiego Jakuba Bochorka. Nota bene w sprawie tej zasądzał Jan Długosz.

Kolejna pozycja, to wspomniane Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis autorstwa kanonika krakowskiego Jana Długosza. Znajduję się tam dokładny opis beneficjów Diecezji Krakowskiej w Małopolsce, w tym także uposażenie Kapituły Katedralnej. Wieś Górki [Gorky] liczyła wówczas 12 kmieci zwanych też świątnikami (o samych świątnikach będzie później), którzy w ramach zwolnienia od płacenia dziesięciny, osepu i poradlnego zobowiązani byli do pilnowania i obsługiwania Katedry na Wawelu. Ponieważ w nie było tam folwarku, również nie musieli odrabiać pańszczyzny. Jedyną powinnością owych kmieci była roczna danina korca owsa od każdego kmiecia dla proboszcza w Mogilanach. Długosz opisuje również dokładnie granice wsi z Sieprawiem, Olszowicami, Lusiną i Rzeszotarami oraz wspomina o zatargach granicznych, których widocznym efektem było wzajemne niszczenie kopców granicznych.

Na podstawie dostępnych rejestrów poborowych udało się Adolfowi Pawińskiemu w 1886 roku przedstawić obraz województwa małopolskiego w 1581 roku. Występują tam Świątniki zwane Górką [Świąthniki alias Gorka] należące do parafii w Mogilanach w powiecie szczyrzyckim. Według tego spisu w Światnikach nadal było 12 zagrodników z rolą, 2 komorników (chłopów nie posiadających własnej ziemi mieszkających u gospodarzy) z bydłem, 2 komorników bez bydła, 3 rzemieślników i 1 muzykant.

W 1583 biskup krakowski Piotr Myszkowski wydał tzw. Dekret kompromisatorski kończący długi spór między świątnikami a księdzem Wojciechem Brodzińskim, który dzierżawił wówczas wsie świątnicze. Dokument ów wspomina mieszkańców Górek – Szymona Kotarbę i Jana Bedlę.

We wrocławskim Ossolineum zachował się rękopis rejestru podatkowego z 1629 roku, w którym jest  mowa ponownie o Świątnikach zwanych też Górką [Swiątniki als Gorka] i wymienia osobę Marcina Terelli (prawdopodobnie wójta), który zapłacił podatek za 12 zagrodników z rolami, 2 komorników z bydłem, 7 komorników bez bydła, 1 rzemieślnika i 1 muzykanta.

Rejestr poborów z 1629r z województwa krakowskiego

Księgi sądowe kustoszowskie obejmujecie okres 1717-1821 wymieniają nazwę Górki lub Górki Świątnicze.

Księga Kustoszowska

Na najstarszej mapie topograficznej z lat 1779-83 zanotowano SZWĄTNIKY. Od czasu wprowadzania nowego ładu administracyjnego w Galicji austriackiej nazwa Górki zaczyna znikać z oficjalnych dokumentów.

Pieczęć gromady sprzed 1788 opisana przez proboszcza Mogilańskiego zawierała nazwę Świątniki zwane Górki.

Górki Świątnicze pojawiają się w 1794 w liście Urzędu Gromadzkiego do proboszcza mogilańskiego, a także w austriackim spisie statystycznym Index Locorum omnium Galiciae, Lodomeriae atque ad huius calcem adjectu Bukovinae oraz na szczegółowej mapie Karte eines Theils von Neu oder West Gallicien z 1797 roku.

Pierwszy raz dzisiejsza nazwa [Świątniki grn.] pojawia sie w 1830 roku na mapie Polen, südliche Hälfte gegen Schlesichen & Oesterreich. Trzy lata wcześniej w 1827 r. używano już w Światnikach pieczęci z odwróconym szykiem, tj. WIEŚ GÓRNE ŚWIĄTNIKI GRONT S. STANISŁAWA. Późniejsza pieczęć gromady z 1852 posiada napis: GROMADA GÓRNE ŚWIĄTNIKI S STANISŁAWA.

Pieczęć gromady z 1827 r.

Pieczęć gromady z 1852 r.

Z powyższego zestawienia wynika, że nazwy Świątniki i Górki widnieją naprzemiennie od najstarszych czasów, aż do pierwszej połowy XIX wieku, przy czym nazwę Górki stosowano częściej w oficjalnych pozycjach – w nazwie urzędu, na pieczęciach oraz w pismach Kapituły. Dodawano sporadycznie także przymiotnik Świątnicze, który przysługiwał wszystkim wsiom świątnicznym (i tak były Trąbki Świątnicze i Szczytniki Świątnicze). Ostateczne przyjęcie nazwy miejscowości zawdzięczamy władzom austriackim, które w szeregu reform administracyjnych i podatkowych przyjęły nazwę Świątniki Górne, zmieniając równocześnie nazwę drugiej świątnickiej wsi na Świątniki Dolne.

Można również wysnuć wniosek, że nazwa Górki jest nazwą starszą (stąd jej pierwszeństwo w urzędowych pismach), a nazwa Świątniki pojawiła się w momencie przepisania jej na własność Kapituły Katedralnej. Kiedy tak się stało? Kiedy powstały Świątniki – o tym będzie kolejny artykuł.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s